Touching Parchment
How medieval users rubbed, handled, and kissed their manuscripts
Kathryn M. Rudy
Boekbespreking
Middeleeuwse handschriften worden momenteel zorgvuldig bewaard en met alle voorzichtigheid tentoongesteld. Maar dat is eigenlijk heel bijzonder want de op perkament geschreven handschriften waren ‘gewone’ gebruiksvoorwerpen en dat is nog goed te zien. Een oplettende bezoeker van exposities van handschriften is het vast wel eens opgevallen dat er allerlei beschadigingen en gebruikssporen zichtbaar zijn. Een goed voorbeeld hiervan zijn donkere plekken aan de randen van katernen door het veelvuldig vastpakken van de pagina’s. Maar er is nog veel meer en in dit boek gaat de schrijfster daar uitgebreid op in. Er zijn immers vele vormen van aantasting van manuscripten door het gebruik ervan. De schrijfster heeft vele jaren ervaring met het onderzoek naar gebruikssporen en dat maakt wel een groot verschil met geïnteresseerde niet onderzoekers. Zij krijgen vaak een vertekend beeld van handschriften omdat zij alleen de museumstukken zien van een hoge kwaliteit.
Bij haar onderzoek maakte ze geen gebruik van technische hulpmiddelen maar van de meest menselijke vorm van onderzoek door te kijken, te voelen en te horen. De onderzochte werken dateren uit de periode van 1100-1500 en ze stelt hierbij de volgende vragen:
- Welke vormen van aantasting of slijtage zien we?
- Wanneer is het gebeurd?
- Zijn de sporen een gevolg van ritueel gebruik of van een bepaalde handeling?
- Is de aantasting van het manuscript een gevolg van persoonlijk gebruik of juist van het gebruik in een sociale context?
Er waren verschillende manieren waarop handschriften werden gebruikt. In dit deel wordt het ritueel gebruik door Rudy uitgebreid behandeld en daarbij wordt heel duidelijk dat het boek een heel andere betekenis had in de middeleeuwen. Zeker de evangeliën waren de drager van Gods woord en werden dienovereenkomstig behandeld. Er werden bijvoorbeeld eden op gezworen, op de boeken zelf of op een gedeelte uit de tekst of op een afbeelding. Met de hand op de tekst werd de eed gezworen en uit devotie werd ze gekust. Het mag duidelijk zijn dat het aanraken met de hand van de tekst en het kussen van een voorstelling sporen na laat. Vocht en vet lossen de verf op en bevuilen haar met als gevolg vuile en kale plekken op het perkament en in de voorstelling. Wat verder te denken van druppels wijwater en kaarsvet? Naast de aandacht voor evangeliaria komen er ook missalen en koorboeken aan bod.
In het onderzoek laat de schrijfster bewuste aantasting of mutilatie achterwege. Wel schenkt ze aandacht aan een minder bekend fenomeen: ‘iconophilia’. Dit is een verschijnsel waarbij de gebruiker een extreme verering heeft voor het boek zelf of gedeelten daaruit. Die positieve emotie leidt tot intense lichamelijke contacten die zeker hun sporen nalaten.
Het boek van Rudy is een boek waardoor je meer aandacht krijgt voor het middeleeuwse handschrift als ‘gebruiksvoorwerp’. Niet in de moderne platte variant van dit woord maar in een meer ‘driedimensionale’ betekenis van het woord. Het is een gebruiksvoorwerp met vele betekenissen: materieel, sociaal, religieus en ritueel kortom breed, diep en hoog. En na het lezen van dit boek ben je meer gespitst op de gevolgen van dat gebruik voor de manuscripten zelf.
In het algemeen kan men zeggen door deze sporen te bestuderen, kan men meer inzicht krijgen hoe de gebruiker het boek heeft aangeraakt en vervolgens meer duidelijkheid verwerven rondom de gevoelens, gewoonten en emoties van mensen uit de middeleeuwen.
Het boek is verschenen bij: Open Book Publishers. Het is gratis te downloaden via de website:
https://www.openbookpublishers.com/books/10.11647/obp.0337
Het boek dat ik las is het eerste deel van een serie waarbij de nadruk ligt op bestuurders en hun boeken. Die bestuurders waren veelal de clerici en de adel.
Er is ook een tweede deel, Social Encounters with the Book, dat boek gaat dieper in op de fysieke interactie met boeken in verschillende sociale contexten, waaronder het onderwijs, hof-vergaderingen en broederschapsbijeenkomsten.
https://www.openbookpublishers.com/books/10.11647/obp.0379
Uiteraard zijn de boeken ook als paperback te krijgen. De twee boeken maken deel uit van een vierdelige reeks, waarvan nog twee titels zullen verschijnen. De twee delen vormen een fundamentele bron voor iedereen die geïnteresseerd is in middeleeuwse geschiedenis en de materialiteit van boeken in bredere zin.
