Een nieuwe tentoonstelling in Rijksmuseum Meermanno

Sinds 26 september is er in het Rijksmuseum Meermanno in Den Haag een tentoonstelling te zien met getijdenboeken uit de eigen collectie. De tentoonstelling geeft een bijzonder overzicht van ruim dertig laatmiddeleeuwse getijdenboeken uit de museumcollectie. Het laat zien hoe enorm rijk de collectie van dit museum is. Daarnaast is er modern werk te zien van hedendaagse kunstenaars van wie het werk een dialoog aangaat met de getijdenboeken.

Een getijdenboek is een middeleeuws handschrift dat leken gebruikten voor hun persoonlijke dagelijkse gebeden en privédevotie. Het is ontstaan in de dertiende eeuw en wordt in de praktijk vaak omschreven als een brevier maar dan voor leken. Een brevier (of breviarium) was het officiële, verplichte gebedenboek voor geestelijken en kloosterlingen.

Hoewel beide boeken dezelfde basisfunctie hebben — het structureren van dagelijkse gebeden volgens de vaste uren van de dag, zijn er een aantal belangrijke verschillen:
- Voor wie
Een brevier (of breviarium) was het officiële, verplichte gebedenboek voor geestelijken en kloosterlingen. Een getijdenboek was specifiek bedoeld voor vrome leken (vaak rijke burgers en edellieden) die thuis wilden bidden.
- De omvang
Een brevier bevat alle psalmen, lezingen en hymnen voor het hele liturgische jaar en is daardoor extreem dik en complex. Een getijdenboek is een sterk verkorte en vereenvoudigde versie hiervan, die zich concentreert op vaste, kortere gebedscycli (zoals de Mariagetijden).
- De taal
Brevieren waren strikt in het Latijn. Getijdenboeken waren eerst ook in het Latijn, maar werden al snel vertaald naar de volkstaal (zoals het Middelnederlands), waardoor leken de teksten daadwerkelijk konden begrijpen.

In Nederland heeft de Moderne Devotie heeft een cruciale rol gespeeld in het gigantische succes en de verspreiding van het getijdenboek.De Moderne Devotie, gestart door de boeteprediker uit Deventer, Geert Grote, die opriep tot een meer innerlijke, persoonlijke omgang met het geloof. Men wilde niet meer dat alleen priesters baden; leken wilden zélf actief hun spiritualiteit vormgeven. Het getijdenboek was daarvoor het perfecte instrument. Naast een religieus gebruiksvoorwerp was het getijdenboek in de late middeleeuwen het ultieme statussymbool voor de elite. Terwijl de sobere boekjes van de Moderne Devotie bedoeld waren voor devotie, lieten koningen, edellieden en rijke patriciërs peperdure, op maat gemaakte getijdenboeken maken om te pronken met hun rijkdom, smaak en vroomheid.

Een van de topstukken die te zien is in de tentoonstelling is een getijdenboek dat rond 1460 werd gemaakt voor het echtpaar Lochorst en dat wordt toegeschreven aan de Meester van Catharina van Kleef. Het rijkversierde handschrift geldt als een hoogtepunt van de laatmiddeleeuwse boekverluchting. Ook te zien is een getijdenboek dat toebehoorde aan Barbara van Hertsvelde en Willem Moreel, bekend van hun portretten door Hans Memling. Een ander bijzonder object is een van de laatste bewaard gebleven buidelboeken ter wereld: een boek dat onderdeel werd van iemands kleding doordat het dankzij zijn vorm gemakkelijk aan een riem kon worden gedragen.

Voor ons als liefhebbers van het boek zijn deze middeleeuwse boeken vaak monumenten van schoonheid in zakformaat. Vaak klein van formaat maar groots in uitvoering met goud en prachtige decoraties en soms een minutieus schrift zijn deze boeken echt voorbeelden van schoonheid per vierkante centimeter. Een goede reden om een bezoek te brengen aan het nu weer Meermanno hetende museum.

Bijzonder is ook dat het museum een bijzondere actie lanceert. Tussen oktober en februari krijgen dertig gelukkige bezoekers de kans op een unieke één-op-één ontmoeting met de geschiedenis. Onder deskundige begeleiding van een medewerker mogen zij een authentiek getijdenboek doorbladeren en van dichtbij ervaren.
Nu te zien | t/m 28 februari 2027
Rijksmuseum Meermanno
Prisnsessegracht 30
2514 AP Den Haag
https://rijksmuseummeermanno.nl
