Cinnaber, azuriet, malachiet, braziel, lapis lazuli, wijnrankenzwart, etc.
Het schilderen met historische pigmenten en kleurstoffen die werden gebruikt voor middeleeuwse handschriften is een echte ontdekkingsreis, zeker als je ook nog eens zelf pigmenten maakt. Je gaat eerst op zoek naar de grondstoffen en recepten en vervolgens moet je met de zelf gemaakte verf ook nog eens schilderen. En wat blijkt, de historische verf is heel verschillend van karakter met de moderne verf en vraagt een specifieke schilderwijze. Kortom een heleboel dingen moeten worden aangepakt en worden geleerd. Zelf ben ik stap voor stap er mee begonnen en wil graag mijn ervaringen delen.
Een belangrijke aanbeveling is, werk zorgvuldig en verdiep je zelf in de gebruikte materialen. Vraag je niet alleen af waar ze vandaan komen en hoe je ze maakt maar ook of ze toxisch zijn of niet. Sommige oude pigmenten zijn nogal giftig en vragen zorgvuldig werken. Arsenicum, lood, en kwik vragen een goede voorbereiding en precisie voor uzelf, uw huisgenoten en het milieu.
Met het verslag van een werkstuk wil ik graag stap voor stap mijn kennis delen. Ik heb gekozen om een replica te maken van een voorstelling waarbij ik zelf een randversiering heb ontworpen.
De voorstelling:
Die is afkomstig uit de Roman de Girart de Roussillon. Het werk wordt bewaard in de Nationale Bibliotheek in Wenen, Cod. 2549. De originele miniatuur is gemaakt door de verluchter met de naam: Meester van Girart de Roussillon. De afbeelding is een echt tot de verbeelding sprekende voorstelling. Een aantal edelen vertrekken uit de stad, mogelijk voor de jacht? Om de voorstelling heen heb ik in afwijking met het origineel een smalle randversiering gemaakt met acanthus motieven. Ik wilde er echt een ‘didactische voorstelling’ van maken
De werkwijze
1. We brengen de tekening aan op het perkament nadat we eerst het perkament hebben bewerkt. De tekening maken we op perkament dat is bewerkt met puimsteen gemengd met kalk. Het is licht geschuurd waarbij het puimsteen het perkament iets opruwt en de kalk de restanten vet verwijdert. Wie dit procedé niet kent kan mijn uitleg volgen op YouTube. https://www.youtube.com/@jaapboerman/videos?app=desktop De tekening maken we met een potlood of een loodstift.
2. Daarna worden de potloodlijnen met inkt bewerkt en kun je met arceringen diverse tonen aangeven, op die manier maak je een ondertekening. Dit alles geldt voor de tekening en voor de randversiering. Als je klaar bent gum je met een kneedgum de grafietresten van het potlood weg.
3. Nu gaan we eerst de plaatsen voorbereiden waar we goud willen aanbrengen. In mijn voorstelling doen we dat op twee manieren: met een vlakke ondergrond en met een verhoogde ondergrond. De platte stukken goud kun je aanbrengen op een laag van Arabische gom of gom ammoniak en de verhoogde laag goud brengen we aan op een ondergrond van gesso.
4. Na het aanbrengen van alle goud ben ik eerst begonnen met de randversiering en wel met de acanthusbladen in blauw, roze en goud. Hiervoor heb ik de onderstaande kleuren gebruikt.
De blauwe acanthusblaadjes met azuriet: eerst één laag azuriet gebonden met middeleeuws bindmiddel (1). Een tweede laag aan de schaduwzijde. Een donkere rand van azuriet met wijnrankenzwart als contour aan de schaduwzijde. Een ophoging met wit aan de lichte zijde. Als laatste de stippels als nerf over het blad. Voor het wit heb ik titaanwit gebruikt omdat loodwit in een waterige oplossing de neiging heeft zwart te worden.
De rode acanthusblaadjes met cinnaber: in één laag gebonden met bindmiddel. Een tweede laag aanbrengen aan de schaduwzijde. Een contour aan de donkere zijde met gebrande sienna. Een ophoging met wit aan de lichte zijde en stippels als nerf over het blad.
Roze blaadjes van brazielhout: hier schilderde ik met een pigment dat is gemaakt van een oplossing van schilfers brazielhout en cochenille neergeslagen op marmerslijp. Eerst één laag en daarna een tweede aan de schaduwzijde. Afranden aan de donkere zijde met gebrande sienna en ophogen met wit, stippelen over de nerf met wit.
5. Het schilderen van de lucht
Eerst een donkere band aanbrengen bovenin en die met veel water uitwassen. Vervolgens met horizontale streepjes van boven naar beneden een ‘optische’ brug maken tussen donker en lichte partijen. Ik ben daarna met het lapis lazuli direct doorgegaan met de kleding. Het levert een prachtig fluweel blauw op dat helaas niet goed te zien is op een foto.
6. Vervolgens ben ik gaan werken aan de achtergrond met de diverse architectuur. Andere kleuren die worden gebruikt: indigo, wijnrankenzwart en lampenzwart. Ben hier en daar uitgeweken naar een moderne kleur vooral voor het groen. Een plantaardig groen is heel kwetsbaar en een mengtint met auripigment is weer heel erg toxisch. (Arsenicum).
Wanneer je klaar bent is het wel belangrijk om je werk niet teveel in het licht te hangen of in een doos te bewaren. Anders heb je kans dat de kleuren snel degraderen.
(1)
Voor het middeleeuws bindmiddel gebruik ik het volgende recept op basis van Arabische gom en geklaard eiwit.
5 delen arabische gom oplossing of kersengom
3 delen geklaard eiwit
1 deel honingwater
1 druppel azijn of blanke kruidnagelolie als conserveringsmiddel
Eventueel nog één of twee delen gom toevoegen om het mengsel op te dikken.