Een intrigerende inkt
“Inkt heeft zorggedragen voor de overdracht van onze culturele erfenis”:
Monique Zerdoun Bat Yehouda
Het is alweer lang geleden dat ik een boek (monografie) las dat geheel gewijd is aan zwarte inkt. Een boek vol van geschiedenis, recepten en wetenswaardigheden allemaal over zwarte inkt uit alle delen van de wereld. Wat te denken van een overzicht van inkten en recepten uit: China, Korea, Japan, Egypte, en over het gebruik van inkt in de Joodse en Islamitische cultuur. Ook besteed de schrijfster uitgebreid aandacht aan zwarte inkt uit Europa van tussen de IVe en IVIIe eeuw. Een echt meesterwerk over de zwarte inkt die door schrijvers uit de geschiedenis tot 1600 is gebruikt.
De titel van dat boek is: “Les Encres Noires au Moyen Âge jusque’ à 1600”. (Zwarte inkten in de middeleeuwen tot 1600) en is geschreven door: Monique Zerdoun Bat-Yehouda, uitgegeven door CNRS Editions te Parijs in 1983. 435 pagina’s.
Met mijn middelbare school-Frans ben ik er doorheen geworsteld en wat een prachtig werk bleek het te zijn. Het is echter alleen in het Frans beschikbaar en het is (nog) niet vertaald. Een reden te meer om Frans in het curriculum van de middelbare school te houden. (!)
Het boek is nog te koop maar is momenteel ook geheel online te lezen:
https://www.persee.fr/doc/dirht_0073-8212_1983_mon_28_1
Waarom begin ik over het boek, wel omdat ik mijzelf weer wat wilde verdiepen in zwarte inkt want tijdens mijn workshops krijg ik er regelmatig vragen over. Naast de wetenswaardigheden over zwarte inkt leek het mij ook goed om in de receptencollectie op mijn site aandacht te besteden aan het maken zwarte inkt. Ik begin dan met galnoteninkt of ook wel ijzergallusinkt.
Galnoteninkt of ijzergallus inkt
In de geschiedenis van het schrift zijn er twee soorten zwarte inkt te onderscheiden;
- Inkt op koolstofbasis.
- Inkt op basis van tannine, en ijzersulfaat ook wel ijzergallus inkt genoemd.
Het vroegste gebruik van galnoteninkt is moeilijk na te gaan, dit in tegenstelling tot koolstofinkt waarbij bronnen aangeven dat er 2500 jaar v.Chr. al gebruik van werd gemaakt. De reactie van tannine houdend schrijfmateriaal en ijzerzouten schijnt al in de Oudheid bekend te zijn geweest. Plinius beschrijft een experiment waarin hij een oplossing van ijzerzouten op een stuk in tannine gedoopt papyrus drupt, het bleek direct zwart te worden. Verder is er een recept uit de 5e eeuw bekend om een dergelijke inkt te maken. Maar het zou nog eeuwen duren voordat galnoteninkt de meest gangbare inkt zou worden voor het schrift en de koolstof inkt had verdrongen.
We kunnen wel zeggen dat galnoteninkt in de latere middeleeuwen de belangrijkste inkt was geworden voor het schrijven van manuscripten. Die transitie kwam mede tot stand door de grote vraag naar inkt in de steden met hun verschriftelijking. De toename van universiteiten, handel enz. zorgden voor een grote vraag naar geschreven documenten en dus ook naar inkt. Laat nu het maken van galnoteninkt in grote hoeveelheden veel eenvoudiger zijn dat koolstofinkt. Het gebruik van galnoteninkt heeft wel tot een fors probleem geleid: inktvraat. Door verkleuring en broos worden van de drager wordt het schrift onleesbaar. Dit probleem speelt vooral op bij papier waar de cellulose wordt aangetast door verzuring en oxidatie. De verzuring is een gevolg van het aanwezige zwavelzuur in de inkt, de oxidatie wordt veroorzaakt door het aanwezige ijzer. Vooral het moderne papier op basis van cellulose is heel erg gevoelig voor de aantasting door ijzergallus inkt. Het probleem op perkament is minder groot want perkament is met kalk bewerkt en daardoor ‘gebufferd’ iets wat neutraliserend werkt.
Conserveringstechnieken bestaan vooral uit het bewaren in klimatologisch gunstige omstandigheden, geen sterk wisselende temperaturen en een niet te vochtig milieu. Hoewel er vorderingen worden gemaakt met conserveringstechnieken blijft het moeilijk om papieren werk beschreven met galnoteninkt, te vrijwaren van dit probleem. Soms is het enige redmiddel van de tekst digitalisering.
We keren terug naar ons gebruik van galnoteninkt op perkament. Hier volgt dan ook een recept voor de moderne kopiisten en verluchters. Recepten zijn er vele maar ze zijn allen terug te voeren tot de volgende ingrediënten:
- Tannine
- IJzersulfaat
- Arabische gom
- Opgelost in water soms ook wijn
- Tannine
Tannine is bekend als materiaal dat werd gebruikt voor het looien van leer. Er zijn diverse bronnen van tannine voor het maken van inkt maar het meest bekend zijn wel de gallen of ook wel galappels. Galappels of gallen zijn verdikkingen van bladeren en takjes die door verschillende oorzaken kunnen ontstaan. Groeien ze op eiken dan nemen ze een deel van de looistoffen, tannines uit de eikenbast op.
De galappels van de eik worden veroorzaakt door het vrouwtje van de galwesp. Zij prikt een gaatje in de nog jonge eikentakken om haar eitjes te leggen. De larve die uit het eitje komt scheidt een stofje af die een bolletje vormt om de larve zelf heen. Dat bolletje of gal zorgt voor de bescherming van de larve en is haar bron van voedsel. Als de larve uitgegroeid is tot een wesp eet ze zich een weg naar buiten, je kunt dit goed zien aan het gaatje in de galappels.
Er zijn vele soorten gallen afkomstig van diverse insecten maar de galappels van de eik zijn erg in trek voor het maken van inkt vanwege het hoge gehalte aan tannine. De Aleppo gallen of soms ook wel Mecca gallen afkomstig uit Irak en Turkije zijn de beste met een tannine gehalte van 50 – 70%. Overigens kan tannine ook wel uit de schors van de eik of van de kastanje worden verkregen.
- IJzersulfaat
IJzersulfaat is een chemische verbinding van ijzer en zwavel die van oudsher werd gebruikt voor het maken van inkt en zwarte verven. De naam vitriool is een verouderde term voor verschillende sulfaten. Groene vitriool is dan ijzersulfaat en blauwe vitriool noemen we kopersulfaat. In de historische inkten kan er dus ijzer en koper aanwezig zijn maar ook wel in een zeldzaam geval zink. Uit onderzoek blijkt dat in de schrijfinkten die werden gebruikt aan het Bourgondische hof dit het geval was. Dit heeft dan te maken met de afkomst van het gebruikte vitriool. Aan het Bourgondische hof maakten de kopiisten gebruik van vitriool uit de omgeving van de Duitse stad Goslar. Die vitriool is bekend onder de naam: ‘Vitriolum Goslariense’.
- Arabische gom
Meer over Arabische gom kunt u lezen in mijn artikel over het maken van gomwater.
Recept voor het maken van Galnoteninkt
Benodigdheden:
- Pan
- Gedemineraliseerd water
- Gemalen galnoten
- IJzersulfaat/ groene vitriool
- Filterhouder en papieren filter
- Houten lepel
- Arabische gom liefst poeder.
- Fles(je).
Werkwijze:
- Doe 130 ml. gedemineraliseerd water of een veelvoud daarvan in een pan.
- Voeg 18 gram gemalen galnoten of een veelvoud daarvan aan het water toe en breng het lichtjes aan de kook.
- Voeg hierna 350 ml. gedemineraliseerd water toe en breng het lichtjes aan de kook. Laat het twee uur zachtjes koken en roer er steeds in. Er zal een hoop schuim ontstaan dus een wat grotere pan is hierbij beter bruikbaar. Laat het zo lang koken dat de 350 ml extra water weer is verdampt.
- Laat het afkooksel afkoelen en filter het in een koffiefilter(papier).
- Voeg nu 8 gram ijzersulfaat toe en 7 gram Arabische gom (poeder).
- Laat de inkt nu een paar dagen staan en doe ze in een fles.
NB. Eventueel kan er nog wat Arabische gom aan worden toegevoegd. Het is goed om wat proefjes te maken om eventueel wat veranderingen in de samenstelling aan te brengen. De inkt is grijsachtig, waterig als je er mee schrijft maar door oxidatie wordt ze uiteindelijk diep zwart. Na lange tijd in de fles kan er bezinksel ontstaan dus goed schudden voor gebruik.
Sommigen voegen er nog een conserveringsmiddel aan toe. Genoemd worden: kruidnagels of kruidnagelolie of natriumbenzonaat.
Voor meer informatie over galnoteninkt en nog meer recepten:
https://irongallink.org/index.html
IJzergallusinkt werd gebruikt tot halverwege de 20e eeuw voor het schrijven met een kroontjespen. In mijn bericht ga ik daar niet verder op in, mijn focus ligt op de Middeleeuwen. Wie meer wil weten over de geschiedenis en het tekenen met deze inkt kan terecht op de website van een oud-collega tekenen Jaap den Hollander. Ook kom je daar nog meer recepten tegen.