Het zelf maken van perkamentlijm
Perkamentlijm was in de Middeleeuwen één van de bindmiddelen voor kleuren die werden gebruikt in de boekverluchting . Deze lijm werd gemaakt door stukken perkament in snippers te knippen en te koken. Er ontstaat dan een gelatine die een heel bleke, bijna transparante lijm oplevert met een zekere flexibiliteit en een prima bindmiddel voor de kleuren. Het waren volgens D.V. Thompson (1) vooral de blauwe kleuren die hun luister kregen door het gebruik van size of lijm op gelatinebasis. De blauwe kleuren werden vaak wat dikker opgebracht en daarvoor was het geklaarde eiwit te zwak als bindmiddel. Sommige middeleeuwse verluchters wilden per se gelatine gemaakt van het schraapsel dat vrijkwam bij de bewerking van de door hen te beschilderen huid/ perkament. Zij dachten dat het voordelig was als er een verwantschap tussen die beide materialen bestond. Soms werden er naast perkament ook kraakbeen en pezen meegekookt. Het resultaat was dan een lijmoplossing die afgekoeld een gelei vormt. Deze gelei wordt in stukken gesneden en na droging zijn de stukken onbeperkt houdbaar.
Perkamentlijm gemengd met loodwit werd ook wel gebruikt als een onderlaag om de miniaturen op te schilderen.
Voor dat in de 19e eeuw de konijnenhuidlijm op kwam werd perkamentlijm ook wel gebruikt voor het prepareren van canvasdoek. De lijm is licht gelig en heeft wel een lagere kleefkracht dan bv. Isinglass (2). De stukjes bereide perkamentlijm kunnen naar behoefte worden fijngemalen en in de gewenste concentratie in warm water worden opgelost.
Het is niet moeilijk om zelf perkamentlijm te maken, je kunt hiervoor de rest stukjes van je perkament gebruiken. Het is ook mogelijk om bij een perkamentmaker stukjes ‘snijafval’ te bestellen die voor dit doel heel geschikt zijn. Zelf heb ik ook perkamentlijm gemaakt en in het kader van de receptenverzameling op de website leek het me een goede aanvulling om uit te leggen hoe je deze lijm zelf kunt maken.
1) Daniel V. Thompson: The Materials And Techniques Of Medieval Painting. Pagina: 58-61
(2) Isinglass is een lijm die gemaakt wordt van de zwemblaas van de steur en is van hoge kwaliteit.
Recept
- Maak kleine stukjes van resten perkament, 100 gram stukjes perkament levert 50 gram perkamentlijm op.
2. Neem een stukje katoen en doe daar de kleine stukjes perkament in en bind het dicht met een touwtje.
3. Laat het zakje met de perkament stukjes een nacht in water weken.
4. Breng in een pannetje 1 liter water aan de kook. Laat de temperatuur iets zakken zodat het water net aan de kook blijft.
5. Laat het pakje met het perkament nu 6 uur zachtjes, net aan de kook in het water staan. Als er teveel water verdampt wat water toevoegen en af en toe licht roeren.
6. Wring het bolletje met perkament uit in een zeef boven een schaaltje.
7. Open het zakje en giet de lijm uit over een glazen plaat of over een oven schaal. Zorg wel dat die goed schoon zijn!
8. Wanneer er een gel ontstaat kun je kleine snedes maken in de nog niet geheel droge massa. Na droging kun je er dan handzame stukjes van af breken. De complete droging duurt wel enkele dagen, je kunt dan de stukjes makkelijk van de glazen plaat afhalen en in een potje bewaren.
Bereiding van de perkamentlijm
Neem wat stukjes gedroogde lijm en laat die een nachtje weken in een beetje water. Het resterende water gieten we weg. De lijm is nu wat rubberachtig geworden en moet au bain-marie worden verwarmd met toevoeging van twee of drie keer het volume aan gedemineraliseerd water om het meer vloeibaar te maken.
Bronnen:
Theophilus Presbyter (c. 1070–1125): De diversis artibus or Schedula diversarum artium (in drie boekdelen, ca. 1125).
De Arte Illuminandi Anoniem, XIVe eeuw.
Cennino Cennini: Handboek Van De Kunstenaar, Il Libro dell’Arte.